İrtikap ne demek, irtikap suçunun cezası nedir? (TCK 250)

Kısa cevap: İrtikap, bir kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu veya güveni kötüye kullanarak, bir kimseyi kendisine veya başkasına yarar sağlamaya ya da bu yolda vaatte bulunmaya zorlaması veya hileyle ikna etmesidir (Türk Ceza Kanunu m. 250). Cezası, zorlama (icbar) suretiyle işlenmişse beş yıldan on yıla, ikna suretiyle işlenmişse üç yıldan beş yıla, kişinin hatasından yararlanarak işlenmişse bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Yarar sağlayan kişi bu suçun faili değil, mağdurudur.

İrtikap ne demek?

İrtikap, sözlükte “kötü bir iş yapma, yiyicilik” anlamına gelir. Ceza hukukunda yalnızca kamu görevlilerinin işleyebildiği, kamu idaresinin güvenilirliğine ve işleyişine karşı bir suçtur. Suçun özü, vatandaşın kamu görevlisi karşısındaki zayıf konumunun istismar edilmesidir: kişi, işinin görülmemesi veya geciktirilmesi endişesiyle ya da kandırılarak görevliye yarar sağlar.

Kamu görevlisi kavramı geniş yorumlanır; kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya başka bir yolla, sürekli, süreli ya da geçici olarak katılan kişileri kapsar (TCK m. 6).

İrtikap suçunun türleri ve cezası

TürFiilCezaDava zamanaşımı
İcbar suretiyle irtikap (m. 250/1)Görevin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişiyi yarar sağlamaya veya vaatte bulunmaya zorlamak5 yıldan 10 yıla kadar hapis15 yıl
İkna suretiyle irtikap (m. 250/2)Görevin sağladığı güveni kötüye kullanıp hileli davranışlarla kişiyi yarar sağlamaya ikna etmek3 yıldan 5 yıla kadar hapis8 yıl
Hatadan yararlanma (m. 250/3)İkna suretiyle irtikabın, kişinin hatasından yararlanarak işlenmesi1 yıldan 3 yıla kadar hapis8 yıl

Zamanaşımı süreleri, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre TCK m. 66’dan hesaplanmıştır. İrtikap edilen menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu göz önünde bulundurularak verilecek ceza yarısına kadar indirilebilir (m. 250/4).

İcbar ne zaman var sayılır?

Kanun, icbarın hangi hâlde var sayılacağını ayrıca düzenler: kamu görevlisinin haksız tutum ve davranışları karşısında kişi, haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle kendisini mecbur hissederek görevliye veya yönlendirdiği kişiye menfaat sağlamışsa icbarın varlığı kabul edilir (m. 250/1).

Örnek: Ruhsat başvurusu eksiksiz olan bir işletme sahibine, dosyanın “bekletileceğini” ima ederek para talep eden görevli icbar suretiyle irtikap suçunu işlemiş olur. Aynı görevli, kanunda bulunmayan bir harcın ödenmesi gerektiğini söyleyerek para alırsa ikna suretiyle irtikap söz konusudur. Fazla ödeme yapıldığını fark edip susan ve parayı kendisine alıkoyan görevli ise kişinin hatasından yararlanmıştır.

Suç, yarar sağlanmasıyla veya bu yolda vaatte bulunulmasıyla tamamlanır; paranın fiilen teslim edilmiş olması şart değildir.

İrtikap, rüşvet ve zimmet arasındaki fark

SuçAyırt edici özellikYarar sağlayan kişinin durumuCeza
İrtikap (m. 250)Görevli, nüfuzunu veya güveni kötüye kullanarak kişiyi zorlar ya da kandırırMağdurdur, cezalandırılmazTürüne göre 1–10 yıl hapis
Rüşvet (m. 252)Görevli ile kişi, görevle ilgili bir işin yapılması veya yapılmaması için serbest iradeyle anlaşırO da faildir, cezalandırılır4–12 yıl hapis
Zimmet (m. 247)Görevli, görevi nedeniyle kendisine devredilen veya korumakla yükümlü olduğu malı mal edinirÜçüncü kişi yoktur; zarar gören idaredir5–12 yıl hapis

İrtikap ile rüşvet arasındaki sınır uygulamada en çok tartışılan konudur. Belirleyici ölçüt iradenin serbest olup olmadığıdır: kişi baskı veya hile altında ödeme yapmışsa irtikap, haksız bir işin görülmesi için görevliyle anlaşmışsa rüşvet söz konusudur. Bu ayrım, ödeme yapan kişinin mağdur mu sanık mı olacağını belirlediği için dosyanın başında doğru nitelendirme büyük önem taşır.

Soruşturma ve yargılama

  • Şikâyet: İrtikap şikâyete bağlı bir suç değildir; savcılık öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur. Mağdur şikâyetinden vazgeçse de dava düşmez.
  • Görevli mahkeme: İcbar ve ikna suretiyle irtikap (m. 250/1 ve 250/2) davalarına ağır ceza mahkemesi bakar (5235 sayılı Kanun m. 12).
  • Soruşturma izni: İrtikap suçundan sanık olanlar hakkında 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanmaz; bu kural müsteşarlar, valiler ve kaymakamlar bakımından geçerli değildir (3628 sayılı Kanun m. 17).
  • Denetim görevinin ihmali: İrtikap suçunun işlenmesine kasten göz yuman denetimle yükümlü görevli suçun müşterek faili sayılır; denetim görevini ihmal ederek suça imkân sağlayan görevli üç aydan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır (m. 251).
  • Memuriyete etkisi: 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 48/A-5’e göre, affa uğramış olsa bile irtikap suçundan mahkûm olmamak devlet memurluğuna alınmanın genel şartlarındandır.

Tutuklama ve adli kontrol kararlarına ilişkin genel kurallar için tutukluluk süresi yazısına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

İrtikapta para veren kişi ceza alır mı? Hayır. İrtikapta yarar sağlayan kişi mağdurdur. Ancak olay rüşvet olarak nitelendirilirse yarar sağlayan da cezalandırılır.

İrtikap suçunda hükmün açıklanmasının geri bırakılması mümkün mü? Bu karar, hükmolunan cezanın iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası olmasına bağlıdır (CMK m. 231/5). Genel şartlar: HAGB nedir?

Özel sektör çalışanı irtikap suçu işleyebilir mi? Hayır; fail kamu görevlisi olmalıdır. Benzer fiiller özel sektörde dolandırıcılık veya güveni kötüye kullanma gibi suçları oluşturabilir; bkz. dolandırıcılık suçu.

İrtikap suçu kaç yılda zamanaşımına uğrar? İcbar suretiyle irtikapta on beş, diğer türlerde sekiz yıldır; kesen ve durduran nedenler için ceza zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz.

İlgili konular: Dolandırıcılık suçunun cezası nedir?, Ceza davalarında zamanaşımı ne kadardır?, İfadeye çağrılan kişi ne yapmalı?. Ceza yargılamasındaki çalışmalarımız için ceza hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

Kaynaklar

Hazırlayan: Av. Kaan Kaplan · Son güncelleme: 16 Kasım 2026. Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut bir olay hakkında hukuki görüş niteliğinde değildir.

Yukarı Çık