SCHENGEN VİZE BAŞVURUSU RED EDİLEN TÜRK VATANDAŞLARININ HUKUKİ HAKLARI NELERDİR?

Son yıllarda Türk vatandaşlarının Schengen ülkeleri, İngiltere, ABD ve Kanada’ya yaptığı vize başvurularında ret oranları belirgin biçimde artmıştır. Ret kararları çoğunlukla standart formlarla, genel gerekçeler eşliğinde bildirilmektedir. Ancak vize reddi, başvurucunun hukuki güvencelerden yoksun kaldığı anlamına gelmez. Uluslararası hukuk, AB müktesebatı ve ilgili ülkelerin iç hukuk düzenlemeleri, vize başvurusu reddedilen kişilere çeşitli idari ve yargısal başvuru yolları tanımaktadır. Bu yazıda, vize reddine karşı kullanılabilecek hukuki mekanizmalar ve bu alanda yön verici emsal mahkeme kararları, bir değerlendirilmektedir

1-) Vize Reddi Nedir ve Hangi Gerekçelerle Verilir?

Vize, bir devletin yabancı uyruklu kişilere ülke topraklarına girme izni tanıdığı idari bir işlemdir. Devletler, vize verme veya reddetme yetkisini egemenlik hakkı kapsamında kullanır. Ancak bu yetki sınırsız olmayıp; gerekçelendirme yükümlülüğü, orantılılık ilkesi ve etkili başvuru hakkıyla dengelenmektedir.

Türk vatandaşlarının aldığı ret kararlarında en sık karşılaşılan gerekçeler şunlardır:

• Geri dönüş niyetine ilişkin şüphe: Schengen Vize Kodu Ek VI’daki standart formda “Madde 13” (eski uygulamada “Madde 9”) olarak kodlanan bu gerekçe, Türk vatandaşlarının en sık aldığı ret nedenidir. Konsolosluk, başvurucunun vize süresi dolmadan Schengen bölgesini terk etmeyeceğine dair “makul şüphe” taşıdığını ifade eder.
• Seyahat amacının gerekçelendirilememesi (Madde 2): Seyahat planının yeterince ayrıntılı ve inandırıcı bulunmaması.
• Yetersiz mali kaynak (Madde 3): Seyahat ve konaklama masraflarını karşılayacak mali gücün ispat edilememesi.
• Kamu düzeni / güvenlik (Madde 5-7-8-9): SIS (Schengen Bilgi Sistemi) kayıtları veya güvenlik değerlendirmelerine dayanan ret.
• Belge güvenilirliği (Madde 11-12): Sunulan belgelerin sahteliği veya güvenilirliğine dair şüphe.

Ret mektubunda birden fazla maddenin aynı anda işaretlenmesi mümkündür ve sıklıkla karşılaşılan bir uygulamadır. Her işaretlenmiş gerekçe, itiraz veya yeni başvuruda ayrı ayrı ele alınmalıdır.,

2-) Schengen Vize Reddine Karşı Hukuki Başvuru Yolları Nelerdir?

Yasal Çerçeve: Schengen Vize Kodu m. 32/3

Schengen vize sistemi, 13 Temmuz 2009 tarihli ve (AT) 810/2009 sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü — kısaca Schengen Vize Kodu — ile düzenlenmektedir. Bu Tüzük, tüm Schengen üye devletlerinde doğrudan uygulanabilir niteliktedir.

Vize Kodu’nun 32. maddesinin 3. fıkrası açık bir itiraz güvencesi getirmektedir: Vize başvurusu reddedilen kişilere itiraz hakkı tanınmalı; ret kararının gerekçeleri açıkça bildirilmeli ve başvurucuya hangi makama, hangi süre içinde, hangi prosedürle itiraz edebileceği belirtilmelidir. Başka bir deyişle, gerekçesiz veya itiraz yolu gösterilmeyen bir ret kararı, Vize Kodu’na aykırıdır

İdari İtiraz (Remonstration)

Pek çok Schengen ülkesinde, ret kararına karşı ilk başvuru yolu idari itirazdır. Almanya’da bu mekanizma “Remonstration” olarak bilinir ve kararın tebliğinden itibaren 1 ay içinde yapılmalıdır. Fransa’da bu süre 2 aydır.

İtiraz dilekçesi ret kararını veren konsolosluğa hitaben yazılır ve aşağıdaki unsurları içermelidir:

• Ret gerekçesine doğrudan karşı argüman (örneğin: geri dönüş şüphesine karşı Türkiye’deki bağlayıcı etkenler),
• Asıl başvuruda sunulmuş belgelerin yeniden vurgulanması (yeni belge sunmak bazı ülkelerde mümkün, bazılarında ise kabul edilmez),
• Dilekçenin ilgili ülkenin resmi dilinde veya İngilizce hazırlanması,
• Islak imzalı olması.

İdari itiraz başvuruları konsolosluk tarafından değerlendirilerek genellikle 4 ila 12 hafta arasında sonuçlandırılır. İtirazın da reddi halinde yargı yoluna başvuru hakkı doğar.

Yargısal Başvuru: İlgili Ülke İdare Mahkemesi

İdari itirazın sonuçsuz kalması veya doğrudan yargı yoluna başvurulmak istenmesi halinde, başvurucu ret kararını veren ülkenin idare mahkemesinde dava açabilir. Almanya örneğinde yetkili mahkeme Berlin İdare Mahkemesi (Verwaltungsgericht Berlin) olup dava açma süresi ret kararının tebliğinden itibaren 1 aydır.

Burada önemli bir ayrım belirtilmelidir: Türkiye’de, bir yabancı devlet konsolosluğunun verdiği vize ret kararına karşı Türk idare mahkemelerinde dava açılamaz. Zira ortada bir Türk idari işlemi bulunmamaktadır. Başvurulacak merci, ret kararını veren devletin yargı sistemidir.

3-) Emsal Mahkeme Kararları

Vize reddi alanında yön verici kararlar ağırlıklı olarak Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD) tarafından verilmiştir. Bu kararlar, tüm Schengen üye devletlerini bağlamakta ve ulusal mahkemelerin uygulamasına doğrudan etki etmektedir.

ABAD — Koushkaki Kararı (C-84/12, 19.12.2013)

Bu karar, Schengen vize reddi alanındaki en temel içtihatlardan biridir. İran vatandaşı Koushkaki’nin Almanya Schengen vizesi başvurusunun reddedilmesi üzerine açılan davada ABAD şu tespiti yapmıştır: Vize Kodu’nda sayılan ret nedenlerinden hiçbiri mevcut değilse, üye devlet Schengen vizesini reddedemez. Başka bir deyişle, konsoloslukların takdir yetkisi, Vize Kodu’nda tahdidi olarak sayılan ret gerekçeleriyle sınırlıdır. Ancak Divan, “geri dönmeme riski” gibi gerekçelerde üye devletlere geniş bir değerlendirme marjı tanındığını da belirtmiştir. Karar, başvurucunun ailevi, sosyal ve ekonomik bağlarının bireysel olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Pratik anlam: Ret kararı, Vize Kodu’ndaki gerekçelere dayanmıyorsa veya somut olgusal temeli yoksa hukuka aykırıdır. İtiraz dilekçesinde bu karara atıf yapılabilir.

ABAD — El Hassani Kararı (C-403/16, 13.12.2017)

Bu karar, vize reddi alanında etkili yargısal denetim hakkını pekiştiren bir milat niteliğindedir. Fas vatandaşı El Hassani’nin Polonya Schengen vize başvurusunun reddedilmesi üzerine açılan davada ABAD, AB Temel Haklar Şartı’nın 47. maddesi (etkili yargısal korunma hakkı) gereği vize ret kararlarına karşı yargısal başvuru yolunun açık olması gerektiğini hükme bağlamıştır. Divan, yalnızca idari itirazın yeterli olmadığını, başvurucunun bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde kararın hukuka uygunluğunu denetletebilmesi gerektiğini açıkça ifade etmiştir.

Pratik anlam: Herhangi bir Schengen ülkesi konsolosluğu vize reddine karşı yargı yolunu fiilen kapatan bir uygulama yürütüyorsa, bu AB hukukuna aykırıdır. İtiraz mektubunun reddedilmesi halinde mahkemeye başvuru hakkı doğar.

ABAD — Soysal Kararı (C-228/06, 19.02.2009)

ABAD, Türk vatandaşlarını doğrudan ilgilendiren bu kararında önemli bir tespit yapmıştır. Ankara Anlaşması Katma Protokolü’nün 41. maddesindeki “standstill” (dondurma) kuralı gereği, bir üye devletin hizmet sunumu amacıyla gelen Türk vatandaşlarına, Katma Protokol’ün yürürlüğe girdiği tarihte mevcut olmayan yeni vize zorunlulukları getirmesinin hukuka aykırı olabileceği karara bağlanmıştır. Bu karar, özellikle iş amaçlı seyahatlerde ve hizmet serbest dolaşımı kapsamındaki başvurularda Türk vatandaşlarının lehine önemli bir içtihat oluşturmuştur.

Pratik anlam: İş gezisi, fuar katılımı, müvekkil ziyareti gibi hizmet sunumuna ilişkin seyahatlerde, Katma Protokol’ün yürürlük tarihinde vize zorunluluğu bulunmayan ülkelerde vize talebi hukuka aykırılık teşkil edebilir. Ancak bu ilkenin kapsamı sınırlıdır ve turistik seyahatleri kapsamamaktadır.

ABAD — Demirkan Kararı (C-221/11, 24.09.2013)

Türk vatandaşı Leyla Ecem Demirkan’ın Almanya’ya yönelik ziyaret amaçlı vize talebinin reddedilmesi üzerine açılan davada ABAD, Soysal kararını dar yorumlamıştır. Divan, Katma Protokol’ün 41. maddesindeki standstill kuralının yalnızca aktif hizmet sunumunu kapsadığını, hizmet alımı amacıyla yapılan pasif seyahatleri (turizm dahil) kapsamadığını hükme bağlamıştır. Karar, Soysal içtihadının uygulama sınırlarını çizen önemli bir referanstır.

AİHM Perspektifi: Vize Reddi ve Temel Haklar

AİHM, vize reddi kararlarını kural olarak devletlerin egemenlik alanında görmekte ve bu tür başvurularda temkinli davranmaktadır. Bununla birlikte, bazı istisnai hallerde bireysel başvuru yolu açıktır:

• AİHS m. 8 (Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı): Vize reddinin, başvurucunun eşi veya çocuklarıyla birleşmesini fiilen imkansız kıldığı durumlarda bu hak ihlal edilmiş olabilir.
• AİHS m. 14 (Ayrımcılık Yasağı): Ret kararının etnik köken, din, milliyet gibi ayrımcı gerekçelere dayandığının kanıtlanması halinde ihlal gündeme gelir.
• AİHS m. 13 (Etkili Başvuru Hakkı): Ret kararına karşı hiçbir etkili başvuru yolunun tanınmadığı hallerde bu madde ihlal edilebilir. Ancak AB Temel Haklar Şartı m. 47, AİHS m. 13’ten daha geniş bir koruma sağlamaktadır.

AİHM’e başvuru yapılabilmesi için iç hukuk yollarının tüketilmiş olması ön koşuldur. Doğrudan konsolosluğa itiraz edilmeden veya ilgili ülke idare mahkemesine başvurulmadan AİHM’e başvuru kabul edilemez bulunacaktır.

Vize Reddi Sonrası İzlenecek Pratik Adımlar

Vize başvurusu reddedilen bir Türk vatandaşının atması gereken adımlar şu sırayla özetlenebilir:

1. Ret mektubunu dikkatle inceleyin.İşaretlenen ret maddeleri, itirazınızın veya yeni başvurunuzun çerçevesini belirler. Ret gerekçesini doğru anlamamak, sonraki tüm adımları etkisiz kılabilir.
2. İtiraz hakkınızı ve süresini kontrol edin.Ret mektubunda, itiraz merciinin adresi, süresi ve prosedürü belirtilmelidir. Belirtilmemişse bu durum kendi başına Vize Kodu’na aykırılık oluşturur.
3. İtiraz mı, yeni başvuru mu kararını verin.Her iki yol da aynı anda kullanılmamalıdır. Gerekçenin salt değerlendirme hatasına dayandığı durumlarda itiraz; belgesel eksikliğe dayandığı durumlarda ise eksikleri gidererek yeni başvuru yapmak daha etkili olabilir.
4. İtiraz dilekçesini profesyonelce hazırlayın.Dilekçe ilgili ülkenin dilinde veya İngilizce olmalı, ret gerekçelerine hukuki ve belgesel yanıt içermeli ve kişiye özgü koşulları somut biçimde ortaya koymalıdır. Standart kalıp dilekçeler genellikle sonuç vermez.
5. İtirazın reddedilmesi halinde yargı yolunu değerlendirin.ABAD El Hassani kararı uyarınca yargısal başvuru hakkı mevcuttur. Ancak bu aşamada ilgili ülke hukukunda uzman bir avukatla çalışılması zaruridir.
6. AİHM başvurusunu son çare olarak değerlendirin.İç hukuk yolları tüketilmeden AİHM’e başvuru kabul edilmeyecektir. AİHM, vize reddini kural olarak egemenlik alanında görmektedir; ancak aile birleşimi ve ayrımcılık gibi istisnai hallerde başvuru kabul edilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Vize reddine karşı Türkiye’de dava açabilir miyim?

Hayır. Yabancı bir devlet konsolosluğunun vize ret kararı bir Türk idari işlemi olmadığından, Türk idare mahkemelerinde dava açılamaz. Başvurulacak yer, ret kararını veren devletin yargı sistemidir. Buna karşılık, Türkiye’nin bir yabancıya vize vermemesi halinde o yabancı, Türk idare mahkemelerine başvurabilir.

Vize reddi pasaportuma işlenir mi?

Schengen vize retleri pasaporta fiziksel olarak işlenmez; ancak VIS veritabanına 5 yıl süreyle kaydedilir. ABD ret kararları da pasaporta işlenmez, ancak konsolosluk kayıtlarında saklanır.

Bir ülkeden ret aldıktan sonra başka bir Schengen ülkesine başvurabilir miyim?

Evet, hukuken mümkündür. Ancak VIS sistemi nedeniyle ret bilgisi diğer konsolosluklarca görülebileceğinden, yeni başvurunun ret gerekçelerini giderecek şekilde güçlendirilmiş olması gerekir.

İtiraz süresini kaçırırsam ne olur?

İdari itiraz süresi geçtikten sonra genellikle itiraz hakkı düşer. Ancak yeniden başvuru yapma hakkı her zaman mevcuttur. İtiraz süresi içinde hem idari başvuru hem de yargı yolunun değerlendirilmesi önerilir.

ABAD kararlarına doğrudan dayanabilir miyim?

Evet. ABAD kararları, tüm Schengen üye devletlerini bağlayan içtihatlardır. İtiraz dilekçenizde veya idare mahkemesi başvurunuzda bu kararlara atıf yapabilirsiniz. Özellikle Koushkaki (takdir yetkisinin sınırları) ve El Hassani (yargısal denetim hakkı) kararları güçlü referanslardır.

Hukuki Destek ve Değerlendirme

Vize reddi, yalnızca bir seyahat engeli değildir; aile birleşimi, iş fırsatları, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim gibi temel hakları doğrudan etkileyebilir. Her ret kararı, başvurucunun kişisel koşullarına, başvuru yapılan ülkenin mevzuatına ve ret gerekçesinin somut içeriğine göre ayrı bir hukuki değerlendirme gerektirir.